2. október 2023

Grænt í orði og á borði?

Grein í Morgunblaðinu 2. október 2023. 

Karen Mist Kristjánsdóttir og Magnús Ingvi Jósefsson skrifa.

Hugtakið um græna iðngarða (Eco Industrial Parks) grundvallast af markmiðum um hringrásarhagkerfi og lágmörkun neikvæðra umhverfisáhrifa frá iðnaðarstarfsemi. Hugtakið hefur rutt sér til rúms sem leið að vistvænni iðnþróun í sátt við umhverfi og samfélag og er þar beintengt heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, sérstaklega markmiði 9 um nýsköpun, iðnað og innviði. Iðnþróunarstofnun Sameinuðu Þjóðanna (UNIDO) og Alþjóðabankinn með öðrum stofnunum hafa um skeið unnið að því að skilgreina græna iðngarða og hefur sú vinna leitt til dýpri skilnings á hugtakinu.  Sú vinna kann jafnframt að hafa í för með sér nýjar væntingar þegar kemur að styrkjum, ívilnunum og grænum fjárfestingum í kolefnishlutlausum hagkerfum.

Hvað er grænn iðngarður?
Grænn iðngarður tekur til iðnaðarstarfsemi á landfræðilega hentugum stað sem nýtur innviða, t.d., aðgengis að orku, samgöngu- og samskiptakerfum og öðrum efnistökum og innviðum sem gagnast starfsemi iðngarðsins. Oft er ákveðin kjarnastarfsemi aflgjafi garðsins t.d., í vísi að grænum iðngarði í Þorlákshöfn er kjarnastarfsemin laxeldi en hliðarafurðir verða til í lífrænum efnisstraumum frá þeirri starfsemi sem í bland við aðra lífræna efnisstrauma frá landbúnaði verður nýttur til framleiðslu á áburði og metangasi. Annað dæmi er í grænum iðngarði á Bakka við Húsavík þar sem nú er unnið að hagkvæmnismati á metanólframleiðslu frá útblæstri PCC Bakki Silicon í samvinnu við Landsvirkjun. Þar er einnig fyrirhugað að koma á hitaveitukerfi sem meðal annars er byggt á glatvarma frá starfseminni. Á Reykjanesi er svo enn einn vísir í Auðlindagarði með fyrirhuguðu landeldi, orkuvinnslu og meiru. 

Hvers vegna grænn iðngarður?
 Ávinningur af grænum iðngarði getur verið margvíslegur t.d. geta fyrirtæki innan iðngarðsins (og eftir aðstæðum utan hans) haft hag af innviðum garðsins t.d, hvað varðar orku, fráveitu, mengunarvarnir, öryggismál og annað sem lög og reglur kveða á um og varða starfsemi fyrirtækjanna. Iðngarðurinn gæti verið bæði stórkaupandi og jafnvel dreifiveita raforku til fyrirtækja innan garðsins, að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Fyrirtæki í námunda við iðngarðinn geta mögulega tengst fráveitukerfi hans með ávinning fyrir umhverfi og samfélag. Einnig gæti verið hagkvæmt að fyrirtæki deili tækjum, þungavinnuvélum og ýmsum verkfærum garðsins þar sem því væri við komið. Iðngarðurinn getur líka verið tækifæri fyrir fyrirtæki sem þjónusta iðngarðinn með ýmsum hætti. Þannig má sjá fyrir sér að grænir iðngarðar geti þróast í klasa grósku og nýsköpunar með tilheyrandi ávinningi fyrir atvinnulíf og samfélag. 

Það er mik­il­vægt að við þróun grænna iðngarða sé fylgt vænt­ing­um og alþjóðleg­um regl­um, stöðlum og vott­un­um um vist­væna fram­leiðslu­ferla.

Grunngildi grænna iðngarða er hringrás og samnýting þeirra efnis og orkustrauma sem flæða milli fyrirtækja innan garðsins og eftir aðstæðum til og frá starfsemi utan hans. Þannig hníga rök að því að hringrás og samnýting skuli ávallt höfð til hliðsjónar við stefnumótun og ákvarðanatöku um þróun græns iðngarðs. Mikilvægið felst ekki síst í því að fjármagn mun í auknum mæli flæða til iðnaðarstarfsemi sem fylgir væntingum, ferlum og eftir atvikum alþjóðlegum reglum, stöðlum og vottunum um hringrás og vistvæna framleiðsluferla. Má nefna græna fjárfestingaráætlun ESB sem dæmi um slíkt. Samstarfsverkefnin Orkidea á Suðurlandi og Eimur á Norðurlandi hafa bæði hlotið stóra rannsóknar- og nýsköpunarstyrki úr sjóðum ESB til þróunar á vistvænum iðnaði í sínum umdæmum. Þannig má gera að því skóna að það sé mikilvægt að iðngarðurinn uppfylli væntingar um hringrás og vistvæna framleiðsluferla ella gæti hann orðið af ívilnunum, alþjóðlegum styrkjum og hagstæðum fjármögnunarmöguleikum.

Hér á landi sjá margir tækifæri í grænum iðngörðum til að styðja við jákvæða þróun í byggðum og að efla samkeppnishæfni og viðnámsþrótt þeirra og þar með landsins alls. Í ágætri skýrslu Íslandsstofu o.fl. um græna iðngarða er vísað í Iðnþróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna sem lítur á græna iðngarða sem lykilverkfæri til vistvænna umbreytinga í iðnaði og atvinnulífi. Stofnunin hefur þróað handbækur, leiðbeiningar, verkfæri og greiningarlíkön til að styðja við þróun grænna iðngarða allt frá skilgreiningu, stefnumótun og ákvarðanatöku til framkvæmdar. Verkfærin eru aðgengileg á vef stofnunarinnar, þau eru alþjóðleg, ókeypis, auðveld í meðförum og ættu að vera höfð til hliðsjónar við stefnumótun og þróun grænna iðngarða sem sannarlega eru mikilvægur liður á vegferð okkar til vistvænni framtíðar. 

Höfundar eru verkefnastjórar grænna iðngarða hjá samstarfsverkefnunum Orkídeu og Eimi

 

Deila frétt

Samvinna um hreinsun fráveitu frá sláturhúsi Kjarnafæðis Norðlenska á Húsavík

30. janúar 2026
Eimur, Kjarnafæði Norðlenska og Orkuveita Húsavíkur ætla að vinna saman að uppsetningu og tímabundnum rekstri færanlegs hreinsivirkis við sláturhús Kjarnafæðis Norðlenska á Húsavík. Samvinna sem þessi er mikilvægur þáttur í því að gera verkefnið að veruleika og hraða innleiðingu lausna fyrir hreinsun iðnaðarfráveitu á Íslandi. Verkefnið er hluti af LIFE-ICEWATER , sem er stýrt af Umhverfis- og Orkustofnun, og hefur það að markmiði að sýna í verki hvernig bæta megi meðhöndlun fráveituvatns frá matvælavinnslu og draga úr álagi á fráveitukerfi og viðtaka. Markmið verkefnisins er þó ekki einungis að bæta hreinsun fráveituvatns, heldur einnig að fanga verðmæt efni sem hingað til hafa farið til spillis með fráveitunni og oft endað út í sjó. Með hreinsivirkinu verður lífrænt efni, svo sem fita og prótein, skilin frá vatninu og tekin til frekari greiningar og nýtingar. „Kjarnafæði Norðlenska leggur mikla áherslu á ábyrga nýtingu auðlinda og að draga úr umhverfisáhrifum starfseminnar. Þetta samstarf við Eim og Orkuveitu Húsavíkur er mikilvægt skref í þá átt, þar sem við getum bæði bætt hreinsun fráveitu frá sláturhúsinu og skapað tækifæri til hringrásar og verðmætasköpunar. Verkefnið sýnir vel hvernig samvinna ólíkra aðila getur flýtt innleiðingu nýrra lausna og stuðlað að sjálfbærari matvælaframleiðslu á Íslandi", segir Ágúst Torfi forstjóri Kjarnafæði Norðlenska. Fita frá vinnslunni verður síuð frá og mun fyrirtækið Gefn taka á móti henni og vinna áfram í lífdísil, sem styrkir tengsl verkefnisins við innlend orkuskipti og sjálfbæra eldsneytisframleiðslu. Próteinríkt efni úr fráveitunni gæti jafnframt skapað grundvöll fyrir nýja nýtingarmöguleika, til dæmis í áburð, fóður eða aðrar lausnir. Verkefnið opnar þannig á tækifæri til nýsköpunar og verðmætasköpunar með hringrásarhugsun að leiðarljósi, þar sem úrgangur verður að auðlind. Reynsla og gögn sem safnast í verkefninu munu nýtast við áframhaldandi þróun lausna fyrir hreinsun iðnaðarfráveitu á Íslandi og styðja við innleiðingu vatnaáætlunar og sjálfbærari rekstur matvælafyrirtækja. Ljósmynd með frétt - Markaðsstofa Norðurlands
Eimur Kortlagning hitaveituhjárennslis í veitukerfum til sveita

Kortlagning hitaveituhjárennslis í veitukerfum til sveita

29. janúar 2026
Jarðvarmaauðlindir Íslands gera landinu kleift að reka nær kolefnishlutlausa hitaveitu. Hins vegar veldur fólksfjölgun og aukin orkuþörf vaxandi álagi á núverandi innviði, sem kallar á lausnir sem draga úr sóun og bæta nýtingu auðlindarinnar. Hitaveituhjárennsli, myndast þegar hitaveituvatn er látið renna í gegnum hitaveitukerfið og út í umhverfið til að viðhalda nægilegum hita og þrýstingi í hitaveitulögnunum. Slík hjárennsli, sem eru algeng í dreifbýli vegna mikillar fjarlægðar á milli notkunarstaða, hefur verið lítill gaumur gefinn í gegnum tíðina. Í samstarfi við Mirra Payson, háskólanema í Maine í Bandaríkjunum sem kom hingað til lands gegnum SIT nemaskipti, hefur nú verið unnin úttekt á umfangi hitaveituhjárennslis á Norðurlandi. Verkefnið var lokaverkefni Mirru innan SIT Study Abroad: Climate Change and the Arctic og fólst í kortlagningu og greiningu á hitaveitublæðingum í Eyjafirði og Skagafirði. Markmiðið var að kanna hvort þar mætti finna raunhæfan og stöðugan varmaorkugjafa á nægilega stórum skala til að hægt væri að þróa lausn til nýtingar á sjálfbæran hátt. Niðurstöður bentu til þess að nokkrir útstreymisstaðir í dreifbýli búi yfir nægjanlegri ónotaðri varmaorku til skjóta traustum fótum undir atvinnustarfsemi sem byggir á varmanýtingu, svo sem til upphitunar gróðurhúsa, fiskeldis, ræktunar snigla eða baðaðstöðu. Niðurstöðurnar gefa einnig tilefni til að skoða sambærileg svæði víðar um landið til að meta frekari möguleika á nýtingu þessarar orkuauðlindar.

Fréttabréf RECET er komið út!

20. janúar 2026
Í fréttabréfinu er farið yfir þann árangur sem náðst hefur innan verkefnisins á síðustu misserum og varpað ljósi á fjölbreytt og metnaðarfull verkefni samstarfsaðila víðs vegar um Evrópu. Helstu atriði frá íslensku samstarfsaðilunum: Á Íslandi hafa Eimur, SSNE og Vestfjarðastofa unnið með sveitarfélögum á sínum svæðum að gerð svæðisbundinna áætlana fyrir orkuskipti og loftslagsmál. Á Norðurlandi eystra liggur nú fyrir sam eiginleg loftslagsáætlun allra sveitarfélaga SSNE. Í þeirri vinnu var meðal annars nýttur aðgerðabanki RECET, sem er afrakstur vinnustofa sem Eimur og SSNE héldu haustið 2024. Á Vestfjörðum var farin sú leið að flétta orkuskipta- og loftslagsmál inn í svæðisskipulagsgerð, sem nú er í samráðsferli. Vestfjarðastofa hefur haft forgöngu um innleiðingu græns bókhaldskerfis fyrir sveitarfélög á svæðinu, sem auðveldar eftirfylgni og mat á árangri aðgerða í rauntíma. Á tímabilinu voru haldnir nokkrir viðburðir, þar á meðal: Alþjóðleg ráðstefna í Hofi í maí 2025, skipulögð af Eimi í samstarfi við Íslenska Nýorku, Nordic Energy Research og Umhverfis- og orkustofnun, undir yfirskriftinni Akureyri Energy Seminar. Vefþing um orkuskipti smábáta í apríl 2025, haldið af Eimi og Vestfjarðastofu. Eimur birti einnig olíumælaborð á tímabilinu sem er byggt á greiningu Eims og Eflu á olíusölu eftir landsvæðum á árunum 2010-2020. Á næstu vikum verður aðgerðabanki RECET gerður opinber. 🔗 Hægt er að lesa fréttabréfið á netinu eða sækja PDF-útgáfu hér: https://www.recetproject.eu/recetnewsletter-2 Um RECET RECET er samstarfsverkefni fimm landa og fjölda sveitarfélaga víðs vegar um Evrópu, með Ísland í fararbroddi. Verkefnið miðar að því að efla getu sveitarfélaga og atvinnulífs til að takast á við orkuskipti og móta markvissar orkuskiptaáætlanir fyrir svæðin. RECET er styrkt af LIFE-styrktaráætlun Evrópusambandsins, sem leggur áherslu á umhverfis- og loftslagsmál.